Mốc phát triển: Nói

Nói

Con bạn sẽ tập nói trong hai năm đầu đời của bé. Từ lâu trước khi bé thốt ra từ đầu tiên, bé đã học các quy tắc của ngôn ngữ và cách người lớn sử dụng nó để giao tiếp với nhau.

Bé sẽ bắt đầu dùng lưỡi, môi, vòm miệng, và bất kỳ chiếc răng nào đang nhú lên để phát ra âm thanh (những tiếng “âu” hay “a” trong tháng đầu tiên hoặc tháng thứ 2, và nói lắp bắp thời gian ngắn sau đó). Không bao lâu sau những âm thanh này sẽ trở thành các từ thực sự (“bà bà” hay “măm măm” có thể bật ra từ miệng bé và làm bạn vui sướng trào nước mắt khi bé được 4 hay 5 tháng tuổi).
Kể từ đó, con bạn sẽ học thêm từ bạn và mọi người quanh bé nhiều từ ngữ hơn nữa. Và đâu đó trong khoảng từ 18 tháng đến 2 tuổi, bé sẽ nói những câu có hai đến ba từ. Khi con bạn tiến bộ nhanh về tinh thần, tình cảm và hành vi, bé sẽ có thể tăng đáng kể khả năng dùng từ ngữ để miêu tả cái mà bé thấy, nghe được, cảm thấy, cái mà bé nghĩ và muốn.

Nó phát triển khi nào và như thế nào

Đây là quá trình mà bạn sẽ thấy con bạn trải qua khi tập nói. Nếu bé được nuôi dưỡng trong môi trường hai ngôn ngữ, số lượng từ bé có thể nói sẽ chia đôi cho hai ngôn ngữ mà bé học.

Trong bụng mẹ

Nhiều nhà nghiên cứu tin rằng quá trình hiểu ngôn ngữ của trẻ bắt đầu từ khu đứa bé còn nằm trong bụng mẹ. Cũng giống như việc con bạn khi còn ở trong bụng đã quen với nhịp tim của bạn, bé đã hoà nhập với giọng nói của bạn. Những ngày sau khi chào đời, bé có thể cảm nhận được giọng nói của bạn khác biệt với những người khác.

Từ khi chào đời đến 3 tháng tuổi

Khóc là hình thức đầu tiên của sự truyền thông. Và khi bé khóc không thể hiện cùng một nhu cầu: Một tiếng khóc thét có thể có ý nghĩa là bé đói, trong khi khóc thút thít, và ngắt quãng có thể báo hiệu rằng bé cần thay bỉm. Khi bé lớn hơn, bé sẽ phát triển các tiết mục biểu diễn lý thú hơn như phát ra tiếng ríu rít và tiếng thủ thỉ.

Nhằm tăng khả năng hiểu ngôn ngữ, bé bắt đầu ghi nhận các từ được phát âm ra sao và các câu được cấu trúc thế nào khi bé nghe thấy từ xung quanh. Các nhà ngôn ngữ học cho biết các bé khi mới 4 tuần tuổi đã có thể phân biệt giữa các âm tiết tương tự, ví dụ như “ma” và “na”.

4 đến 6 tháng tuổi

Ở lứa tuổi này, con bạn bắt đầu lắp bắp, ghép các nguyên âm với các phụ âm (như “baba” hay “yaya”). Lần đầu tiên nói “ma ma” hay “măm măm” có thể được thốt ra từ tuổi này hay sau đó. Dù những lời này có thể làm tan chảy trái tim bạn, nhưng con bạn không hề thấy sự liên quan của từ đó với bạn. Điều đó sẽ đến sau, khi bé đã được gần 1 tuổi.

Nỗ lực tập nói của con bạn giống như một vở độc thoại của dòng chảy ý thức trong một ngôn ngữ khác, với các từ ngữ bất tận được xâu chuỗi với nhau.  Việc phát âm là một trò chơi đối với bé, sự trải nghiệm của bé với việc dùng lưỡi, răng, vòm miệng và dây thanh quản sẽ tạo ra đủ loại âm thanh vui thích. Ở tuổi này, những tiếng lắp bắp nghe tương tự như nhau cho dù gia đình bạn nói tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Nhật. Bạn có thể thấy con bạn sẽ thích một số âm tiết (“ka” hay “da” chẳng hạn), lặp đi lặp lại chúng bởi vì bé thấy thích cái cách mà âm tiết đó phát ra và thích cái cảm giác ở miệng bé khi bé phát âm ra chúng.

7 đến 12 tháng tuổi

Bây giờ, khi bé biết nói lắp bắp và phát âm, con bạn sẽ nói như thể bé hiểu nghĩa. Đó là bởi bé đang cố gắng nói đúng trọng âm và ngữ điệu tương tự như bé đã nghe thấy. Hãy cổ vũ bé tập nói bằng cách nói chuyện với bé và đọc cho bé nghe.

13 đến 18 tháng tuổi

Giờ đây con bạn có thể nói một hoặc vài từ, và bé biết nghĩa của chúng. Thậm chí bé còn biết thể hiện trọng âm hay lên giọng khi hỏi, chẳng hạn bé nói “Lên nào” khi đòi được bế. Bé nhận ra tầm quan trọng của ngôn ngữ vì nó cung cấp cho bé cách thức để đưa ra những mong muốn của bé.

19 đến 24 tháng tuổi

Dù bây giờ mới chỉ nói được khoảng 50 đến 70 từ, con bạn có thể hiểu nghĩa khoảng 200 từ, phần lớn là các danh từ. Trong khoảng 18 đến 20 tháng tuổi, bé sẽ học từ với tốc độ 10 từ một ngày hoặc hơn. Thậm chí bé còn nối hai từ với nhau để tạo ra một câu đơn giản như “Bế con”.

Lúc được 2 tuổi, con bạn sẽ nói được các câu có 3 từ và hát các bài hát có giai điệu đơn giản. Cảm giác về bản thân của bé sẽ chín muồi, và bé sẽ bắt đầu nói về cái mà bé thích và không thích, cái bé nghĩ và cảm thấy. Bé có thể vẫn còn bị nhầm lẫn đại từ nhân xưng, đó chính là lý do vì sao bé nói “Bé ném” thay cho “Con ném”.

25 đến 36 tháng

Con bạn có thể sẽ phải vật lộn đôi chút để xác định âm lượng chính xác khi nói, nhưng bé sẽ sớm học được. Bé cũng sẽ bắt đầu nhận ra cách dùng các đại từ nhân xưng như  “con”, “anh”, “mẹ”. Giữa 2 đến 3 tuổi, vốn từ của con bạn sẽ tăng lên đến khoảng 300 từ. Bé sẽ biết ghép các danh từ và động từ với nhau để tạo ra một câu đơn hoàn chỉnh, ví dụ “con đi nhé”.

Đến khi bé lên 3, con bạn sẽ trở thành một nhà diễn thuyết khá tài ba. Bé có thể tham gia một cuộc hội thoại liên miên và có thể điều chỉnh ngữ điệu giọng nói, kiểu cách nói và từ ngữ cho phù hợp với người đang đối thoại với bé. Ví dụ, bé sử dụng các từ đơn giản hơn khi nói chuyện với bạn cùng tuổi, nhưng bé sẽ dùng văn nói khi nói chuyện với bạn. Giờ đây bé đã gần như hiểu được hoàn toàn. Thậm chí bé còn rất siêu trong việc giới thiệu tên tuổi của bé, và sẽ tự hào tuôn ra khi được ai đó hỏi.

Vai trò của bạn

Bạn có thể giúp con bạn phát triển kỹ năng ngôn ngữ bằng cách duy trì một môi trường giao tiếp phong phú và mang tính giáo dục quanh bé. Những điều quan trọng nhất cần làm gồm:

·         Nói chuyện: Một nghiên cứu chỉ ra rằng những đứa trẻ mà cha mẹ thường xuyên nói chuyện với bé khi còn nhỏ thì có chỉ số IQ cao hơn và có vốn từ vựng phong phú hơn các đứa trẻ khác. Bạn không cần phải nói chuyện suốt ngày với bé, nhưng hãy nói chuyện với con khi ở bên nhau. Hãy mô tả cho bé biết bạn đang làm gì, chỉ vào các đồ vật và hỏi bé các câu hỏi hay hát một vài bài hát. (Cho dù con bạn đã nói tốt, đừng khích lệ bé nói kiểu bi bô hay lắp bắp. Con bạn sẽ nói tốt hơn khi nghe bạn nói trôi chảy).

·         Đọc: Đọc cho con bạn nghe là cách tuyệt vời để đem đến cho bé các từ mới, các cách hình thành một câu và trình tự của câu chuyện. Khi mới sinh ra, bé thích nghe âm thanh giọng nói của bạn, lúc lớn hơn, bé sẽ thích các câu chuyện và hình ảnh, và khi đến tuổi sắp đi học, thậm chí bé còn tiến xa đến mức kể các chuyện ở trong sách của bé cho bạn nghe.

·         Lắng nghe: Khi con bạn nói với bạn, hãy lắng nghe chăm chú – hãy nhìn vào bé và hồi đáp hợp lý. Bé sẽ nói nhiều thêm khi bé thấy bạn hào hứng với những gì bé đang nói.

Khi nào thì cần phải lo lắng

Bạn là người có thể đánh giá tốt nhất sự phát triển ngôn ngữ của con bạn. Nếu bé thể hiện một trong các biểu hiện sau và bạn cảm thấy lo lắng, tốt nhất bạn nên thảo luận với bác sĩ về khả năng chậm nói hay khó nghe này.

Một số dấu hiệu:

6 đến 12 tháng tuổi

Con bạn không phát ra (hay không cố gắng phát ra) bất kỳ một âm thanh nào hay không liên hệ với bạn bằng mắt, hoặc dừng nói lắp bắp vào lúc khoảng 6 tháng tuổi.

13 đến 18 tháng tuổi

Con bạn không nói bất kỳ một từ nào khi đã 15 tháng tuổi (bao gồm cả “bà bà” hay “măm măm”), không hề lắp bắp trước ngày sinh nhật đầu tiên của bé, không thể chỉ tay vào các bộ phận trên cơ thể, hay bạn không thể hiểu được một từ nào bé nói khi đã 18 tháng tuổi.

19 đến 24 tháng tuổi

Con bạn hiếm khi cố gắng nói hay bắt chước người khác, phát âm thiếu phụ âm trong từ (ví dụ nói “em” thay cho “xem”), chẳng quan tâm khi bạn không hiểu những gì bé muốn, hay chỉ dùng các từ đơn – không dùng các từ ghép.

25 đến 36 tháng tuổi

Con bạn vẫn tiếp tục phát âm thiếu phụ âm, gặp khó khăn khi trong việc gọi tên các vật dụng hàng ngày, không bắt đầu sử dụng các cụm từ (2 hay 3 từ), hay đến khi lên 3 những người không quen bé sẽ không hiểu được bé nói gì.

Nếu con bạn nói lắp, đó không nhất thiết là dấu hiệu đáng lo ngại. Nói lắp là một giai đoạn phát triển bình thường, đặc biệt khi khả năng giao tiếp của bé được phát triển quá nhanh. Đôi khi bé quá hào hứng kể cho bạn nghe bé đang nghĩ gì đến nỗi bé không lựa chọn từ ngữ kịp. Nhưng nếu việc nói lắp kéo dài hơn 6 tháng, hay nếu nó tệ đến mức bé phải căng quai ham ra và nhăn nhó để nói ra được một tử, hãy nói chuyện với bác sĩ.

Điều gì sẽ đến tiếp theo

Khi con bạn lớn lên, bé sẽ biến thành hơn cả người huyên thuyên. Sẽ có những thời khắc bạn sống vài ngày êm đềm trong tĩnh lặng, nhưng phần lớn thời gian, bé sẽ làm bạn thích thú khi kể đi kể lại việc gì đã diễn ra ở trường, bé nghĩ thế nào về khủng long và bạn thân nhất của bé ăn như thế nào.

Khi được 4 tuổi, con bạn sẽ dùng khoảng 800 từ. Bé sẽ bắt đầu hiểu và dùng ngữ pháp chuẩn xác.  Và bé đã sẵn sàng đặt được mọi câu hỏi tại sao, cái gì, ai vào đúng ngữ cảnh.